আজি ১ মাৰ্চ, ২০২৬ ত ইৰাণ আৰু ইজৰাইলৰ মাজত দশকজোৰা ‘ছাঁয়া যুদ্ধ’ই (shadow war) এক ভয়াৱহ প্ৰত্যক্ষ সংঘাতৰ ৰূপ লৈছে। এই অভূতপূৰ্ব সামৰিক বৃদ্ধিয়ে কেৱল মধ্য প্ৰাচ্যকেই নহয়, সমগ্ৰ বিশ্বকে এক গভীৰ সংকটৰ মুখলৈ ঠেলি দিছে। আমেৰিকা আৰু ইজৰাইলৰ যুটীয়া আক্ৰমণত ইৰাণৰ সৰ্বোচ্চ নেতা আয়াতুল্লাহ আলী খামেনেই আৰু কেইবাজনো শীৰ্ষ সামৰিক কমাণ্ডাৰৰ মৃত্যুৰ পাছত পৰিস্থিতি অধিক বিস্ফোৰক হৈ পৰিছে। এই প্ৰবন্ধত আমি আলোচনা কৰিম যে এই যুদ্ধৰ মূল কাৰণ কি, ই কেনেকৈ দুয়োখন দেশকে প্ৰভাৱিত কৰিছে আৰু বিশ্বৰ অন্য কোনবোৰ দেশ এই যুদ্ধৰ ফলত বিপদাপন্ন হৈ পৰিছে।
১. যুদ্ধৰ আৰম্ভণি: এক ঐতিহাসিক আৰু কৌশলগত পটভূমি
ইৰাণ আৰু ইজৰাইলৰ বৰ্তমানৰ শত্ৰুতাৰ শিপা বহু গভীৰ। আমোদজনকভাৱে, ১৯৭৯ চনৰ ইছলামিক বিপ্লৱৰ পূৰ্বলৈকে এই দুয়োখন দেশ ঘনিষ্ঠ বন্ধু আৰু সহযোগী আছিল। কিন্তু বিপ্লৱৰ পাছত ইৰাণৰ নতুন নেতৃত্বই ইজৰাইলক এক অবৈধ ৰাষ্ট্ৰ আৰু ইছলামৰ শত্ৰু হিচাপে ঘোষণা কৰে। ইয়াৰ পাছৰে পৰা দুয়োখন দেশৰ মাজত উত্তেজনা বাঢ়ি আহে। বৰ্তমানৰ প্ৰত্যক্ষ যুদ্ধৰ অন্তৰালত থকা মূল কাৰণসমূহ তলত দিয়া হ’ল:
ইৰাণৰ পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচী:
ইজৰাইলে ইৰাণৰ পাৰমাণৱিক উচ্চাকাংক্ষাক নিজৰ অস্তিত্বৰ বাবে আটাইতকৈ ডাঙৰ ভাবুকি বুলি গণ্য কৰে। ইজৰাইলৰ বিশ্বাস যে ইৰাণে পাৰমাণৱিক বোমা তৈয়াৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছে, যিটো তেওঁলোকে যিকোনো মূল্যৰ বিনিময়ত প্ৰতিহত কৰিব বিচাৰে। বিগত বছৰবোৰত ইজৰাইলে ইৰাণৰ পাৰমাণৱিক বিজ্ঞানীসকলক হত্যা কৰা আৰু চাইবাৰ আক্ৰমণৰ দৰে গোপন কাৰ্যসূচী চলাই আহিছে। পাৰমাণৱিক চুক্তিক লৈ চলা আলোচনা ব্যৰ্থ হোৱাৰ বাবেই বৰ্তমানৰ এই বৃহৎ পৰিসৰৰ সামৰিক আক্ৰমণ আৰম্ভ হৈছে।
‘প্ৰক্সি’ যুদ্ধ আৰু ‘প্ৰতিৰোধৰ অক্ষ’:
ইৰাণে মধ্য প্ৰাচ্যৰ বিভিন্ন দেশত নিজৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিবলৈ আৰু ইজৰাইলক ঘেৰি ধৰিবলৈ সশস্ত্ৰ গোটসমূহক (proxies) ব্যৱহাৰ কৰে। ইয়াক ইৰাণে ‘প্ৰতিৰোধৰ অক্ষ’ (Axis of Resistance) বুলি কয়। ইয়াৰ ভিতৰত লেবাননৰ হিজবুল্লাহ, গাজাৰ হামাছ আৰু য়েমেনৰ হুথি বিদ্ৰোহী প্ৰধান। ইজৰাইলে এই গোটসমূহক নিজৰ নিৰাপত্তাৰ বাবে পোনপটীয়া ভাবুকি হিচাপে দেখে আৰু ছিৰিয়া, লেবানন আদি দেশত তেওঁলোকৰ ঘাটিত সঘনাই আক্ৰমণ চলাই আহিছে।
শেহতীয়া উত্তেজনাৰ বৃদ্ধি (২০২৪-২০২৬):
২০২৪ চনত ছিৰিয়াৰ দামাস্কাছত থকা ইৰাণৰ দূতাবাসত ইজৰাইলৰ আক্ৰমণ আৰু ইয়াৰ প্ৰত্যুত্তৰত ইৰাণে ইজৰাইললৈ পোনপটীয়া মিছাইল নিক্ষেপ কৰাৰ পাছৰ পৰাই পৰিস্থিতি উত্তপ্ত হৈ আছিল। এই সংঘাত এতিয়া ২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী-মাৰ্চত এক পূৰ্ণ পৰ্যায়ৰ যুদ্ধলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে।
২. দুয়োখন দেশৰ ওপৰত যুদ্ধৰ প্ৰভাৱ
এই যুদ্ধই ইৰাণ আৰু ইজৰাইল দুয়োখন দেশৰে অপূৰণীয় ক্ষতিসাধন কৰিছে।
ইৰাণৰ ওপৰত প্ৰভাৱ:
নেতৃত্বৰ সংকট: সৰ্বোচ্চ নেতা খামেনেই, প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰী আৰু সেনা প্ৰধানৰ মৃত্যুৱে ইৰাণৰ শাসন ব্যৱস্থাত এক ভয়াৱহ শূন্যতা সৃষ্টি কৰিছে। ইয়াৰ ফলত দেশখনত আভ্যন্তৰীণ ক্ষমতাৰ সংগ্ৰাম আৰু ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা তীব্ৰতৰ হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে।
সামৰিক আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ ক্ষতি: আমেৰিকা-ইজৰাইলৰ যুটীয়া বিমান আক্ৰমণত ইৰাণৰ বালিষ্টিক মিছাইল উৎপাদন কেন্দ্ৰ, পাৰমাণৱিক প্ৰতিষ্ঠান, বিমান প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থা আৰু সামৰিক কমাণ্ড চেণ্টাৰসমূহ গুৰুতৰভাৱে ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছে।
সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ: দেশজুৰি ৪০ দিনীয়া ৰাষ্ট্ৰীয় শোক ঘোষণা কৰা হৈছে। যুদ্ধৰ বাবে অৰ্থনীতি সম্পূৰ্ণৰূপে বিধ্বস্ত হৈ পৰিছে আৰু জনসাধাৰণৰ মাজত তীব্ৰ আতংকৰ সৃষ্টি হৈছে।
ইজৰাইলৰ ওপৰত প্ৰভাৱ:
জনসাধাৰণৰ ক্ষয়-ক্ষতি: ইৰাণৰ ৰেভল্যুশ্যনেৰী গাৰ্ডে (IRGC) ইজৰাইললৈ শ শ মিছাইল আৰু ড্ৰোন নিক্ষেপ কৰিছে। তেল আভিভৰ দৰে চহৰত হোৱা আক্ৰমণত কেইবাজনকু নাগৰিকৰ মৃত্যু হৈছে আৰু বহু লোক আহত হৈছে।
বিমান চলাচল আৰু অৰ্থনীতি: যুদ্ধৰ বাবে ইজৰাইলে নিজৰ আকাশমাৰ্গ বন্ধ কৰি দিছে। শ শ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উৰণ বাতিল কৰা হৈছে, যাৰ ফলত পৰ্যটন আৰু বাণিজ্য সম্পূৰ্ণৰূপে থমকি পৰিছে। সমগ্ৰ দেশখন এতিয়া হাই-এলাৰ্টত আছে।
৩. বিশ্বৰ বাবে বিপদ: কোনবোৰ দেশ বিপদাপন্ন?
এই যুদ্ধ কেৱল ইৰাণ আৰু ইজৰাইলৰ মাজতে আৱদ্ধ হৈ থকা নাই। ইয়াৰ প্ৰভাৱ সমগ্ৰ বিশ্বতে পৰিছে।
মধ্য প্ৰাচ্যৰ বন্ধু দেশসমূহৰ ওপৰত আক্ৰমণ: ইৰাণে ইয়াৰ প্ৰত্যুত্তৰ কেৱল ইজৰাইলতে সীমাবদ্ধ ৰখা নাই। তেওঁলোকে উপসাগৰীয় আৰব দেশসমূহ যেনে কাটাৰ, বাহৰেইন, কুৱেইট, চৌদি আৰৱ আৰু সংযুক্ত আৰব আমিৰাতত (UAE) থকা আমেৰিকাৰ সামৰিক ঘাটিসমূহতো মিছাইল আক্ৰমণ চলাইছে। কাটাৰৰ অল উডেইড বিমান ঘাটি (Al Udeid Air Base) আৰু ডুবাইৰ দৰে অসামৰিক আবাসিক এলেকাবোৰতো ইৰাণৰ মিছাইল পৰিছে। এই দেশসমূহ এতিয়া পোনপটীয়াকৈ যুদ্ধৰ কৱলত পৰিছে।
বিমান চলাচল পৰিচালনা আৰু বিশ্বব্যাপী যাত্ৰী: যুদ্ধৰ বাবে কেৱল ইৰাণ আৰু ইজৰাইলেই নহয়, ইৰাক, কুৱেইট, বাহৰেইন, কাটাৰ, ছিৰিয়া, লেবানন আৰু জৰ্ডানেও নিজৰ আকাশমাৰ্গ সম্পূৰ্ণৰূপে বা আংশিকভাৱে বন্ধ কৰি দিছে। ডুবাই আৰু দোহাৰ দৰে বিশ্বৰ অন্যতম ব্যস্ত বিমান বন্দৰসমূহ অকামিলা হৈ পৰিছে। ইয়াৰ ফলত বিশ্বজুৰি হাজাৰ হাজাৰ উৰণ বাতিল কৰা হৈছে আৰু লাখ লাখ যাত্ৰী মাজবাটতে আৱদ্ধ হৈ পৰিছে। ভাৰতৰ দৰে দেশসমূহেও মধ্য প্ৰাচ্যৰ ওপৰেৰে যোৱা বিমান পথসমূহক হাই-ৰিস্ক জ’ন হিচাপে ঘোষণা কৰিছে।
বিশ্ব অৰ্থনীতি আৰু শক্তি নিৰাপত্তা:
তেলৰ মূল্যবৃদ্ধি: বিশ্বৰ মুঠ জলপথেৰে পৰিবাহিত তেলৰ প্ৰায় ৩০ শতাংশ হৰমুজ প্ৰণালীৰ (Strait of Hormuz) মাজেৰে যায়। ইৰাণে এই পথটো বন্ধ কৰি দিয়াৰ ভাবুকি দিছে। যিকোনো ধৰণৰ ব্যাঘাটৰ ফলত বিশ্ববজাৰত খাৰুৱা তেলৰ মূল্য আকাশলংঘী হ’ব, যাৰ ফলত ভাৰতৰ দৰে তেল আমদানীকাৰক দেশবোৰত মুদ্ৰাস্ফীতি আৰু অৰ্থনৈতিক সংকট বৃদ্ধি পাব।
বাণিজ্য: লোহিত সাগৰ আৰু হৰমুজ প্ৰণালীৰে হোৱা জাহাজ চলাচল ব্যাহত হোৱাৰ বাবে পণ্য পৰিবহণৰ খৰচ আৰু বীমাৰ প্ৰিমিয়াম বহু গুণ বাঢ়ি গৈছে। ভাৰতৰ পৰা মধ্য প্ৰাচ্য আৰু আফ্ৰিকালৈ হোৱা চাহ, চাউল আদিৰ ৰপ্তানি সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ হৈ পৰিছে।শ্বেয়াৰ বজাৰ: যুদ্ধৰ অনিশ্চয়তাৰ বাবে ভাৰতকে ধৰি বিশ্বৰ সকলো ডাঙৰ শ্বেয়াৰ বজাৰত তীব্ৰ পতন দেখা গৈছে।
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজনৈতিক সংকট: আমেৰিকাই ইৰাণক অধিক কঠোৰ সঁহাৰি দিয়াৰ সকীয়নি দিছে, আনহাতে ৰাছিয়া আৰু চীনে এই আক্ৰমণৰ গৰিহণা দিছে। ইয়াৰ ফলত বিশ্বৰ মহাশক্তিধৰ দেশসমূহৰ মাজতো উত্তেজনা বৃদ্ধি পাইছে। পাকিস্তানৰ কৰাচীত থকা আমেৰিকাৰ কনছুলেটত প্ৰতিবাদকাৰীয়ে আক্ৰমণ কৰাৰ দৰে ঘটনাও ঘটিছে।
ইৰাণ-ইজৰাইলৰ এই প্ৰত্যক্ষ যুদ্ধ আধুনিক ইতিহাসৰ এক আটাইতকৈ ভয়ংকৰ সংকট। ই কেৱল দুয়োখন দেশৰে ক্ষতি কৰা নাই, বৰং সমগ্ৰ বিশ্বৰ অৰ্থনীতি, নিৰাপত্তা আৰু স্থিৰতাক বিপদাপন্ন কৰি তুলিছে। যদিহে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সম্প্ৰদায়ে ক্ষিপ্ৰতাৰে কূটনৈতিক পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰি এই যুদ্ধ ৰোধ কৰিব নোৱাৰে, তেন্তে ই এক ভয়াবহ আঞ্চলিক বা আনকি বিশ্বযুদ্ধৰ ৰূপ ল’ব পাৰে, যাৰ পৰিণাম হ’ব কল্পনাতীত।